LÝ TRIỀU

Lý Triều, khai quốc từ Lý Công Uẩn Lý Thái Tổ. Lý Công Uẩn được nuôi dưỡng trong chùa, có lẽ vì vậy, thời Lý rất trọng đạo Phật. Sự trọng đạo phật ấy có thể thấy qua việc năm Mậu Ngọ (1018), Lý Thái Tổ sai người sang Nhà Tống lấy kinh Tam tạng, xây dựng nhiều chùa, đúc chuông,... Và tiêu biểu là hình tượng rồng nhà Lý với phần vòi hình Lá Bồ đề. Lý Công Uẩn làm quan nhà Tiền Lê, đến chức Tả thân vệ điện tiền Chỉ huy sứ. Sau khi Lê Long Đĩnh mất, cộng thêm triều đình nhà Tiền Lê suy thoái. Lý Công Uẩn được tôn làm hoàng đế, niên hiệu Thuận Thiên (1010). Cùng năm này, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Đại La, đổi Đại La thành là Thăng Long thành, xây dựng nên kinh đô tầm cỡ trong nhiều triều đại, có thể sánh ngang với Trung Quốc. Còn Hoa Lư, được đổi thành Trường An phủ.

Thời Nhà Lý, nước ta sửa sang pháp luật, định lại thuế, xây dựng binh lực vững chắc. Dưới thời hoàng đế Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn), Lý Thái Tông (Lý Phật Mã), Lý Thánh Tông (Lý Nhật Tôn), Lý Nhân Tông ( Lý Càn Đức), loạn trong, giặc ngoài thường xuyên xảy ra. Thời Lê Thái Tổ thì giặc giã ở Diễn Châu (thuộc Nghệ An ngày nay), mạn thượng du. Thời Lý Thái Tông thì tranh dành hoàng vị giữa các Hoàng tử, Giặc Nùng, Ai Lao, Chiêm Thành. Thời Lý Thánh Tông, dẹp giặc Chiêm Thành, định yên mạn phía nam giang sơn. Đến Thời Lý Nhân Tông, tiến đánh Nhà Tống, tiến quân lên tận Khâm Châu, Liêm Châu, Ung Châu (vùng Quảng Đông, Quảng Tây hiện nay). Có một bài thơ nổi tiếng cũng được sáng tác trong giai đoạn này:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Bài thơ do Lý Thường Kiệt đặt chuyện nói rằng có thần cho bốn câu thơ. Kỳ thực đã đẩy cao được tinh thần của binh sỹ. Nhưng nói cho cùng cũng là do dưới bốn đời vua ấy giặc giã nhiều, binh lính quen với việc binh lược, rèn luyện thường xuyên, hơn nữa, vua tôi đồng lòng, vì thế có thể gây dựng nên cơ đồ Nhà Lý cường thịnh như thế.

Từ thời hoàng đế Thần Tông Lý Dương Hoán, giặc giã ít, lắm lúc chỉ là vài ba ngưòi hân Lạp, Chiêm Thành qua quấy nhiễu, không quá lớn. Cũng vì thế, trong triều đình diễn ra lắm cơ sự hơn. Lắm khi là thái hậu chuyên quyền, hay hoàng đế hoang chơi, không lo việc nước. Nhưng ở giai đoạn này, cũng xuất hiện các vị quan thanh liêm như Tô Hiến Thành, Lý Công Tín... Tô Hiến Thành là một tướng giỏi, giúp vua Anh Tông Lý Thiên Tộ dẹp giặc Thân Lợi, Ngưu Hống, Ai Lao, ông còm xin vua khai hóa sự học hành, quả là một bậc trung thần. Nhưng khi Tô Hiến Thành mất, dưới thời hoàng đế Lý Cao Tông Lý Long Cán, Cao Tông không lo việc nước, chỉ săn bắn, làm cung xây điện. Làm trong thì giặc giã nổi lên, ngoài thì ngoại bang dòm ngó. Từ đó, Lý Triều suy thoái. Khi Lý Huệ Tông lên ngôi, lại để họ Trần lấn quá sâu vào chuyện triều chính, sau lại tôn Chiêu Thánh công chúa làm thái tử, sau là Lý Chiêu Hoàng. Công chúa còn nhỏ, chính sự trong triều một tay Trần Thủ Độ lo liệu, sau lấy Trần Cảnh, là cháu của Trần Thủ Độ, rồi truyền ngôi cho chồng, cơ sự nhà Lý từ đây kết thúc.

Lý Triều thế phổ

Nguồn tham khảo và Thế phổ Triều Lý: Việt Nam Sử lược - Trần Trọng Kim